Nederlandse Vereniging van Belangstellenden in het Spoor- en tramwegwezen

De tram in Noord-Friesland (1880-1967)

Login

Lidnummer:
Wachtwoord:

Wachtwoord vergeten of eerste login? haal uw wachtwoord op.
Geen lid? Word lid.
Vragen? Mail de helpdesk.

Links

Documentatie

Over wisselexposities

Hiernaast ziet u een wisselexpositie. Als u op een van de foto′s klikt, krijgt u een vergrote versie ervan te zien.
In de rechter kolom staat een overzicht van alle beschikbare wisselexposities.
Het doel van de wisselexpositie is NVBS-leden (en ook niet-leden) de mogelijkheid te bieden om een kort fotografisch beeld te schetsen van een interessant spoorthema. De redactie van deze pagina nodigt u daartoe van harte uit. U kunt denken aan thema′s als: materieel, infrastructuur, binnen- en buitenland, tram, trein, metro, gebouwen, geschiedenis, vervoersbedrijven, verzamelingen etc. Ongeveer eenmaal per maand verschijnt er een nieuwe wisselexpositie.
Als u op- of aanmerkingen hebt over de wissel­tentoon­stellingen of als u zelf een tentoon­stelling wilt indienen, kunt u contact opnemen met de redactie .

Copyright

Indien u materiaal uit deze website wilt kopiëren voor publicatie op internet of anderszins, dient u hiervoor toestemming te vragen aan de auteursrechthebbende; u kunt hiervoor een e-mail bericht sturen aan de redactie, adres: wisselexpo@nvbs.com.

Inleiding

De tram in Noord-Friesland (1880-1967)

door Oege Kleijne

Nog maar weinigen kunnen zich herinneren dat er ooit een tram door Noord-Friesland reed. Deze tram speelt een belangrijke rol in het boek Opkomst en ondergang van de Noord-Friesche Locaal-Spoorwegmaatschappij dat in oktober is verschenen. Deze uitgave - nummer 47 in de NVBS-boekenreeks - beschrijft de geschiedenis van lokaalspoor (zwaartepunt), tram en autobus in dit deel van Friesland. In deze wisselexpositie brengen we de beide belangrijkste tramlijnen tot leven en in de loop van het volgende jaar doen we hetzelfde met het lokaalspoor, de NFLS. Alle foto′s zijn afkomstig van de Stichting NVBS Railverzamelingen.

Het boek is te koop in de NVBS-winkel of op de website van Uitgeverij Gegarandeerd Onregelmatig. Een voorproefje is te vinden op de website:
Klik op onderstaande link voor een voorbeeldhoofdstuk.

Een kleine tentoonstelling over de tram in Noord-Friesland bevindt zich nog tot midden januari 2014 in de vitrinekastbij NVBS Centraal.

Noord-Friesland telde drie tramlijnen:
  • Dokkum - Veenwouden (eerst paardentram, later stoom- en motortram)
  • Leeuwarden - Marssum - Berlikum - Mooie Paal - Sint-Jacobiparochie (stoomtram);
  • Berlikum - St. Annaparochie (alleen paardentram).

meer over opkomst en ondergang van de NFLS

Expositie

De beide tramlijnen van de Nederlandsche Tramweg Maatschappij in rood. Tekening: Dick van der Spek.

Leeuwarden - St. Jacobi Parochie
----------------------------------------------

De Noordwestelijke tramlijn, net als andere lijnen in Friesland geëxploiteerd door de Nederlandsche Tramweg Maatschappij (NTM), begon in het station Leeuwarden Vrouwenpoort (op de foto met loc 19, vermoedelijk rond 1905). Later werd de lijn doorgetrokken naar het SS-station van de Friese hoofdstad. De trams reden naar St. Jacobiparochie, maar ook naar Franeker en Arum. Op de achtergrond de molen Het Lam.

Vanaf Vrouwenpoort liep de lijn met een boog over de Harlingersingel (foto) in de richting van de (huidige) Harlingerstraatweg. Hier zien we de lijn afbuigen naar die straatweg. De foto dateert waarschijnlijk van net na de eeuwwisseling.

Na de boog liep de lijn langs de Harlingerstraatweg, zoals hier te zien is. De tram rijdt naar Marssum. De lijn Leeuwarden - St. Jacobiparochie liep voor het overgrote deel in de berm van de weg. Slechts enkele kleine stukken lagen op eigen baan.

We bevinden ons nog steeds op de Harlingerstraatweg en we kijken in de richting Marssum. Hier zien we de kruising met de NFLS-lijn Leeuwarden - Stiens - Metslawier/Tjummarum. De NFLS had bij Leeuwarden Halte enkele armseinen om de tramkruising te beveiligen. Een daarvan staat hier links op de foto die rond 1907/1908 is genomen.

De Harlingerstraatweg tussen Leeuwarden Halte (aan de NFLS-lijn) en Marssum met de NTM-14 op 11 augustus 1936. Foto: J.J.B. Vellekoop.

Beetgumermolen met kolenwagen, mogelijk begin jaren vijftig. Na de opheffing van de reizigersdienst, de opbraak van de tramlijn tussen Leeuwarden en Beetgumermolen en de opening van de verbindingsbaan met de NFLS-lijn bij Mooie Paal in 1939, bediende daarna de NS de tramlijn. Op het gedeelte Berlikum (LIJEMPF) - Beetgumermolen reed in januari 1958 de laatste goederentram.

In Berlikum bezat de Leeuwarder IJs- en Melk-Producten-Fabriek (LIJEMPF) een eigen spooraansluiting. Het spoor liep tot in de fabriek en was berucht vanwege het doorschieten van de trams dwars door de toegangsdeur of zelfs één keer dwars door een binnenmuur.

Nogmaals Berlikum, mogelijk rond 1905. Hier begon de paardentramlijn naar St. Annaparochie. Het spoor kruiste dat van de stoomtramlijn van Leeuwarden naar St. Jacobiparochie. De paardentram (links staat het rijtuig) was geen succes en verdween al in 1917.

Na Berlikum vervolgde de tramlijn zijn weg via Wier (foto) naar Mooie Paal. Tot van 1939 tot 1951 bestond daar een splitsing: naar St. Jacobiparochie of via de verbindingsbaan naar de NFLS-lijn Stiens - Tzummarum.

Eindpunt: St. Jacobiparochie. Hier staat loc 20 gereed voor vertrek naar Leeuwarden. De foto is enkele jaren na de opening genomen. Het tramstation lag aan de zuidzijde van St. Jacobiparochie.

Lijn Dokkum - Veenwouden
----------------------------------------------------

We beginnen onze reis in Dokkum. Aan de zuidzijde van dit stadje bevond zich het tramstation, beginpunt van de lijn naar Veenwouden. De foto toont de paardentramrijtuigen. Hoewel de NTM hier het liefst een stoomtram had gezien, bleef de gemeente Dantumadeel tot 1925 daartegen gekant. Dus volstond men met een paardentram. De foto dateert waarschijnlijk uit de jaren 1900-1910.

Hier zien we de paardentram in Veenwouden, vermoedelijk in de periode na 1915.

De paardentram, niet ver van het tramstation te Veenwouden. Hier kon de reis per stoomtram worden voortgezet naar Drachten en verder.

Eindpunt van de paardentram in Veenwouden. Het tramstation lag overigens tegenover dat van de Staatsspoorwegen.

De paardentram was niet opgewassen tegen de enorme concurrentie van de autobussen. Daarom wilde de NTM de lijn al midden jaren twintig sluiten. De Provincie Friesland verbood dit. Uiteindelijk stemde ook de gemeente Dantumadeel in met de komst van stoomtrams en motorwagens. De lijn werd verzwaard en op 15 mei 1926 feestelijk in gebruik genomen. Hier een stoomtram met loc 40 in augustus 1936 te Veenwouden met een tram naar Dokkum. Foto: J.J.B. Vellekoop.

Andere exposities

Hieronder vindt u een lijst van alle wisselexposities op volgorde van publicatie­datum
51 Trams in Groningen
50 Motortrams in Nederland
49 20 jaar NVBS-Excursies onder SNE-regie
48 HET TEAM DIGITAAL PRESENTEERT: DELFT
47 Met een andere blik
46 Fabrieksspoor
45 Spoorzoeken met Google Earth
44 Spoorzoeken met Railtrash
43 De Oude Lijn
42 Treinen in de Bollenstreek
41 Deventer Industriespoor
40 De laatste afvaltrein
39 Jubileum-feest
38 Drie en meer
37 Zutphen - Hengelo 150 jaar
36 175 jaar spoor (deel 3)
35 175 jaar spoor (deel 2)
34 175 jaar spoor (deel 1)
33 postvervoer
32 de tram in Adelaide
31 Nikrasa
30 Museum in een museum
29 Afscheidsalbum van de chef van de werkplaats
28 De Bevrijding!
27 Pekeltrams
26 De eerste metro
25 Cachoeira, Brazilië
24 In en om de werkplaatsen NS
23 Smalspoormuseum: een tweeluik
22 Van tram naar station
21 Tramrit in Istanbul
20 Noord-Friese lokaalspoorwegen in de jaren zestig en zeventig
19 Modelbouw en tuinspoor
18 Amersfoort 80 jaar geleden
17 Een rondrit per Kameel
16 De tram in Noord-Friesland (1880-1967)
15 HTM lijnborden
14 Smalspoor rond Dresden
13 Omleidingen in Rotterdam
12 Wales 2013
11 Railvervoer in Tokio
10 Spoorwegbeveiliging
9 Maas-Buurtspoorweg
8 station Rotterdam CS
7 cablecar San Francisco
6 Railbevestigingen
5 Jos Jekel en de Fotocollectie tramwegen Nederland
4 Een echte buitenlijn
3 Kruispunt Beugen
2 Onderhoud spoorbrug bij Buggenum
1 Treinrondreis Scandinavië 2010