Vakantietip – maart 2016

De Vennbahn

door Oege Kleijne

Lekker fietsen over een voormalige spoorlijn en genieten van het natuurschoon, fraaie uitzichten en bijzondere dorpen en steden. Dat kan op de zogeheten Vennbahn: van Luxemburg tot Aachen, door de Eifel/Ardennen. Wie deze route volgt, blijft de gehele tijd (behalve bij het eindpunt in het hertogdom Luxembourg en het startpunt in Aachen) in België, ook al loopt het voormalige traject gedeeltelijk door Duitsland.

Roelof Hamoen had het geluk mee te mogen rijden met de dagelijkse goederentrein over de Vennbahn van Raeren naar Sourbrodt en Weywertz. DB-loc 215 133 gaat terug naar Stolberg met één zelflosser. Rechts NMBS-loc 8442 met wagens die van de 215 133 zijn overgenomen: een open tweeasser met briketten en (buiten beeld) twee zelflossers met steenkool. Raeren, 4 september 1984. Foto: Roelof Hamoen.

Geschiedenis

Voor wie het voorgaande te cryptisch is, die krijgt de verklaring in de geschiedenis van deze bijzondere spoorlijn die in 1889 geopend is.
De lijn liep van het Duitse Aachen naar Troisvierges in Luxemburg en was bedoeld voor het vervoer van kolen en ijzererts uit de regio rond Aachen naar de staalindustrie in Luxemburg en Elzas-Lotharingen, dat toen deel uitmaakte van Duitsland. De lijn lag bij de opening vrijwel geheel in Duitsland. De Vennbahn vormde toen de kortste weg tussen deze gebieden en dat bleek een gouden greep: het vervoer nam fors toe en de lijn kreeg over vrijwel de gehele lengte een tweede spoor.
Het reizigersverkeer speelde een ondergeschikte rol.

De dagelijkse goederentrein op de Vennbahn is aangekomen in Weywertz. De wagen met briketten wordt hier naar de laad- en losplaats gerangeerd; de twee zelflossers gaan door naar een kolenhandelaar in Bütgenbach (4 september 1984). Foto: Roelof Hamoen.

Uitbreiding

In de loop der jaren ontstond rond de Vennbahn een voor een middelgebergte relatief fijnmazig netwerk van lokaal- en hoofdspoorwegen, zowel in België als in aangrenzende delen van de Eifel. In de laatste twintig jaar zijn vrijwel al deze aansluitende lijnen afgebroken of is de dienst daarop gestaakt. Slechts de hoofdverbindingen Luik – Luxemburg en Keulen – Trier zijn overgebleven, hier en daar aangevuld met enkele zijlijnen voor museumtreinen.

Interbellum

Na de Eerste Wereldoorlog moest Duitsland grote gebieden afstaan. Regio’s rond Eupen en Kalterherberg gingen over naar België. Hierdoor kruiste de Vennbahn verscheidene keren de grenzen tussen Duitsland en België. Bij elke grens moesten controles worden uitgevoerd. Om dit probleem op te lossen, moest Duitsland de grond van de lijn en de daarop staande gebouwen en installaties, maar ook de emplacementen, aan België overdragen. De lijn was dus een Belgische exclave geworden (en is dat nog steeds).
Het goederenvervoer liep na de Grote Oorlog sterk terug. Het bescheiden reizigersverkeer bleef. Het vervoer herleefde tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen de Vennbahn weer geheel tot Duitsland behoorde.

Bij het station van Konzen passeert de dagelijkse goederentrein naar Raeren een drukke weg. Let op de overweginstallatie: die is Duits. Alleen het spoor ligt hier op Belgisch grondgebied (4 september 1984). Foto: Roelof Hamoen.

Omwegen

Na de Tweede Wereldoorlog ging de Vennbahn opnieuw over in Belgisch eigendom. Het schaarse reizigersvervoer bleek al snel verliesgevend. De trein kon niet concurreren met de buslijnen, die kortere routes volgden. De Vennbahn moest omwegen maken om hoogte te winnen.
In het goederenvervoer bleef de lijn wel van betekenis voor de regio. Zo reden naar Sourbrodt zware treinen met legermaterieel, bestemd voor het kamp Elsenborn. Voor buiten-profielvervoer bleef de grensoverschrijdende lijn Stolberg – Raeren van belang. Deze verbinding kon worden opgeheven na de aanpassing van de sporen in de tunnel bij Gemmenich (Antwerpen – Montzen – Ruhrgebied).

Na de lunchpauze in Sourbrodt gaat het personeel van loc 8442 terug naar Raeren met platte wagens. Het station heeft een groot emplacement, omdat het dient als overslagpunt voor de naburige legerbasis Elsenborn (4 september 1984). Foto: Roelof Hamoen.

Sluitingen

Door de concurrentie van de vrachtwagen daalde het goederenvervoer gestaag. Sluiting van de Vennbahn volgde in verschillende stappen. Begin januari 2004 viel het doek voor het overgrote deel van de lijn waarover nog goederentreinen reden.
Sinds 1989 heeft de Vennbahn ook als museumspoorlijn dienst gedaan. In 2001 kwam hieraan een einde door geldgebrek bij de museumorganisatie en het uitblijven van spoorvernieuwing.
Geld was er wel voor de aanleg van een fietspad. Voor de echte spoorzoeker verdwijnt dan veel van de charme van de lijn, maar onderweg is veel te zien van het vroegere spoor, zoals stations, tunnels (!) met fietspad en viaducten. Tussen Sourbrodt en Kalterherberg ligt nog steeds spoor, dat met spoorfietsen is te berijden.
Van de vroegere Vennbahn resteren verder nog twee delen: van Stolberg (Duitsland) tot Raeren (België) en van Raeren naar Eupen. Tussen Stolberg en Stolberg Altstadt rijdt de Euregiobahn met reizigerstreinen.

Met dank aan:

Otto Cox
Roelof Hamoen
Raymond van de Hoven
Ton Stevenhagen,
Secretaris Spoorgroep Luxemburg

Een viaduct als restant van de lijn Born – Vielsalm die de Duitsers tijdens de Eerste Wereldoorlog aanlegden. Beneden is de Vennbahn naar St. Vith te zien (5 september 1984). Foto: Roelof Hamoen.

De Vennbahn als fietspad

De Vennbahn heeft als fietspad een lengte van 125 kilometer en kent stijgingen tot maximaal twee procent. Wie de lijn dalend wil berijden, begint in Luxemburg op het station Troisvierges (gelegen aan de spoorverbinding Luik (Liège Guillemins) – Luxemburg). In de rechter kolom staat een overzicht van websites over deze bijzondere spoorweg.

Het overwoekerde emplacement van St. Vith met rechts een voormalig personeelsgebouw, waarin nu een museum is gevestigd over de geschiedenis van de streek en van de Vennbahn (5 september 1984). Foto: Roelof Hamoen.

Ongeveer op hetzelfde punt, bijna twintig jaar later, in 2013. De Vennbahn is omgetoverd tot fietspad. Foto: Oege Kleijne.

Over vakantietips

Tegenwoordig is vakantie in de winter voor velen heel gewoon. We zoeken dan de besneeuwde hellingen van een Alpenland of kiezen voor de zon in een ander werelddeel. Of pakken een weekendje weg. In Vakantietip(s) belicht de redactie of een van de lezers een populaire vakantiebestemming met bijzondere railattracties in de omgeving. Dat mag een prachtig gebied zijn in Frankrijk met een mooie museumspoorlijn, maar ook een bestemming ver weg en een tip voor een bijzondere trein- of tramrit of materieelsoort. Lezers die voor deze rubriek een tekst met foto’s willen inzenden,

Attracties en reizen

Vennbahnmuseum

In Monschau (Duitland) houdt het Vennbahn Museum de herinnering aan de Vennbahn levend. Het museum ligt in het dal en dat betekent een flinke afdaling (of stijging).

In St. Vith (België) biedt het Heimatmuseum eveneens een blik in de geschiedenis van de Vennbahn. Dit museum bevindt zich in het vroegere personeelsgebouw, na de Tweede Wereldoorlog stationsgebouw van St. Vith.


Met de trein – zelf aan de slag

Met de trein vanuit Nederland naar Aachen en Stolberg Altstadt is relatief gemakkelijk via de route Heerlen – Herzogenrath. Let op de overstap in Herzogenrath.
Naar Troisvierges in Luxemburg kunnen verschillende routes gekozen worden. De meest voor de hand liggende is die via de grensovergang Visé aan de lijn Maastricht – Liège Guillemins. Vandaar met de trein verder in de richting Luxemburg via Trois-Ponts. De meest toegankelijke informatie hierover is te vinden op de website van de Treinreiswinkel.


Met de trein via de Treinreiswinkel

Nog gemakkelijker dan zelf regelen: een driedaagse reis boeken bij de Treinreiswinkel. Vanaf elk station in Nederland.


De laatste stukjes spoor berijden

Tussen Sourbrodt en Kalterherberg is het sinds 2004 mogelijk met spoorfietsen een van de laatste stukjes ongeschonden spoorlijn te berijden. Lees verder op de website van deze organisatie. Tussen Stolberg (Rheinland) en Stolberg Altstadt kan de trein (de Euroregiobahn) worden genomen, het laatste stukje Vennbahn dat door reizigerstreinen wordt bereden.


Raeren – een bijzonder station

Eigenlijk verboden gebied, maar het station Raeren in het Duitstalige deel van België herbergt bijzondere gasten zoals een oude tramlocomotief en voormalige 2400-en van de NS. Kijk ook eens in de richting van Duitsland, want hier staat een oeroud armsein, vermoedelijk uit de beginperiode van de lijn. Dergelijke seinen staan ook in de richting van Eupen.


Websites over de Vennbahn

De Vennbahn (rode lijn). Tekening: Roelof Hamoen. De kaart op een grotere formaat op de website Op ijzeren wegen.

 

Een greep uit de vele websites rond de Vennbahn en de aansluitende lijnen:

*Wikipedia (Nederlands)
Een beknopte beschrijving van de geschiedenis van de Vennbahn.

*Wikipedia (Duits)
Een uitgebreide documentatie van de Vennbahn met veel interessante verwijzingen/links naar boeken en websites.

*Eisenbahn in Stolberg
Allerlei verhalen over de Vennbahn met bijzondere foto′s op de site van Roland Keller.

*Op ijzeren wegen
Een reportage over een goederentreinrit over de Vennbahn met veel foto’s en een beetje historie.

*De vroegere vereniging die de museumlijn exploiteerde (Duits)
De website http://www.vennbahn.de bestaat nog steeds en geeft de lotgevallen van een museumspoorexploitant weer.

*Een voorproefje op de website Railtrash
Een reportage over het gedeelte van Troisvierges naar Lommersweiler.

*Walheim – met dank aan de Eisenbahnfreunde
De spoorwegliefhebbers in het Duitse Walheim (aan de lijn Raeren – Stolberg) streven naar reactivering van de lijn Stolberg – Eupen via Raeren; in ieder geval als museumspoorlijn. Een interessante website met allerhande wetenswaardigheden.

*Raeren op spoorbus.be
Een vooral fotografische weergave van dit bijzondere station van enkele jaren geleden.

*Film: de Vennbahn tussen 1999 en 2013
Het toen en thans in filmbeelden waarbij een excursietrein de hoofdrol speelt.

*Film: de laatste trein op de Vennbahn
Een impressie van de laatste bijzondere rit voor spoorwegliefhebbers op de Vennbahn.


Websites over het fietsen op de Vennbahn

*Vennbahn.eu
Dit is de officiële website van het fietspad. Geeft nuttige tips, een stukje historie, attracties en arrangementen.

*Eifel.info
Een website met informatie rond de Vennbahn in het bijzonder en over de Eifel in het algemeen.


Boeken

Meer informatie in de NVBS-Bibliotheek
Voor wie voorbereid op reis wil gaan, heeft de NVBS-Bibliotheek de volgende (historische) boeken en dvd’s.

Die Geschichte der Vennbahn, door Günter Marenberg
Erweiterte Neuauflage des Heftes ′Geschichte der Vennbahn′
Uitgave: Kreis Aachen, 1994; taal: Duits
Plaatsnummer: Sa-440.414

Vennbahn: damals und heute/hier et aujourd′hui/vroeger en nu
Uitgave: St. Vith: Dienst voor Toerisme van de Oostkantons, 1991
42 pagina’s, in het Nederlands, Duits en Frans
Plaatsnummer: Sa-410.008

La Vennbahn: chronique d′une fin annoncée, door Hubert Groteclaes, Michel Lebeau en Roland Marganne (1e druk)
Grande et petite histoire de la Vennbahn
Uitgave: Liège: GTF asbl, 2004
80 pagina’s, in het Frans
Een uitgebreidere uitgave die actueler en in het Duits en in het Frans is, zie volgende boek
Plaatsnummer: Sa-410.026

Hommage à la Vennbahn, door Michael Heinzel, Klaus-Dieter Klauser en Roland Marganne
Nieuw boek van dezelfde schrijvers als hiervoor vermeld, nu bij een andere uitgeverij
Uitgave: St. Vith: Geschichte und Museumsverein Zwischen Venn und Schneifel, 2013
260 pagina’s, in het Duits en Frans; later is nog een druk verschenen (zie volgende boek)
Plaatsnummer: Sa-410.060

Hommage à la Vennbahn, door Michael Heinzel, Klaus-Dieter Klauser en Roland Marganne
Tweede, verbeterde druk
Uitgever: St. Vith: Geschichte und Museumsverein Zwischen Venn und Schneifel, 2013
260 pagina’s, in het Duits en Frans
Plaatsnummer: Sa-410.060


DVD

Railjournaal 1993: Deel 1
Uitgave: Leiden: Stichting Rail Art, 1994
Duur: 60 minuten
Een bijdrage over de Vennbahn maakt hiervan deel uit
Nederlands
Plaatsnummer: Sa-100.040.1993.1