SPOREN VAN VERANDERING

Inleiding
Bij een NVBS-jubileum is de traditie dat er een boek wordt uitgebracht. Deze keer is dat ook het geval. De vorige keren was dit een fotoboek met een bepaalde rode draad. Titels zijn ":Stoppen op doorreis", "Tram en trein luchtig en grondig bekeken" en "Sfeer langs ijzeren wegen". Deze keer is voor een andere aanpak gekozen namelijk het beschrijven van de veranderingen op railgebied in de periode dat de NVBS bestaat: globaal tussen de jaren '30 en het heden. Omdat het ondoenlijk is om "alles" te beschrijven is er gekozen voor behandeling van een aantal onderwerpen. Onder redactie van Gerard de Graaf heeft een aantal schrijvers bijdragen geleverd aan het jubileumboek. Deze worden hieronder beschreven.

De teloorgang van de interlokale tram tussen 1930 en 1966
Onder deze titel beschrijft Harry Hondius de ontwikkelingen in de tijd van de interlokale tram. Veel verschillende onderwerpen komen aan bod: de lijnennetten, de ontwikkelingen van het rollend materieel, aantallen reizigers, de verschillende ontwikkelingen van stoom en elektrisch enzovoorts. Op basis van uitgebreid bronmateriaal worden door Hondius op de voor hem kenmerkende manier de ontwikkelingen beschreven (aangevuld met typische details en tabellen), geanalyseerd en worden conclusies getrokken.

Het fotograferen van spoor- en tramwegen
Fotograferen en de railhobby zijn onlosmakelijk aan elkaar verbonden. In een zeer lezenswaardige bijdrage schetst Gerard de Graaf de ontwikkelingen op dit gebied. Aan de orde komen onder meer het filmmateriaal, het fotopapier, de fotoapparatuur, de techniek van het belichten, bekende NVBS-fotografen, “hoe hoort een foto te worden genomen”, het auteursrecht, het NVBS-fotobureau, het archiveren van fotonegatieven, enzovoorts. Leuke details houden het smakelijk zoals dat zelfs in New Delhi kan de lekkende balg van een (6 x 6) camera niet meer kan worden gerepareerd en het fenomeen van het duo “Ankermeen”. Wellicht dat beschreven zaken als “panchromatische emulsie” en een “anastigmaatlens” ver van ons bed liggen maar zij maken het beeld, zo men wil de foto, wel compleet.

Gedaanteverwisseling in Gelderland
In een boeiende bijdrage schetst Jaap Nieweg de ontwikkelingen van de GTW en haar voorlopers in de periode 1917 – 1931. Het eerste deel behandelt de voortdurende aanpassing van het bedrijf aan de eisen van de tijd (anders gezegd “inspelen op de ontwikkelingen”) met als doel de aandeelhouder en de klanten tevreden stellen. Het bedrijf verandert voortdurend: vervanging van stoom- door motortractie, samengaan met andere bedrijven, verandering van spoorwijdte, uitbreiding van het lijnennet (naar Arnhem) en (uiteindelijk) inkrimping van het railvervoer ten gunste van bussen en vrachtauto’s. Het tweede deel geeft een goed beeld hoe de treindienst in de zomer van 1928 (bijna het oprichtingsjaar van de NVBS) eruit zag. Het derde deel betreft een beschrijving van een professional van de dienstuitvoering bij de Geldersch Overijsselsche Stoomtram Maatschappij en verbetermaatregelen. Tot slot een beschrijving van de manier van omgaan van de directie met het personeel…

De ontwikkeling van Syntus
Frank van Setten neemt ons mee naar de Achterhoek in 1985, ruim 50 jaar na waar het verhaal van Nieweg eindigt. Hij beschrijft het tot stand komen van het concept van Syntus met overgang van NS naar Syntus, nieuw rollend materieel, geen parallelle busroutes meer, betere aansluiting bus – trein, het visgraatmodel voor de buslijnen en de dienstregeling en veel andere onderwerpen.

Het spoorbedrijf in 1931
Bert Steinkamp geeft een sfeerbeeld van "het spoor" in 1931. Aan de orde komen veranderingen als de strijd tegen de autobussen, "het sluiten van de bediening van stopplaatsen", electrificatie, nieuwe verbrandingsmotorrijtuigen, nieuwe stoomlocs, de laatsten, serie 6311-22, die ons als NVBS ons logo bezorgden, andere ontwikkelingen bij het park aan stoomlocomotieven en een impressie van de goederendienst.

Beveiligingen beheersing anno 2006
Met Illya Vaes springen we naar het heden. Beveiliging is pittige kost. De ontwikkelingen sinds de jaren '50 worden behandeld. Van bedieningstableaus en treinbeïnvloeding via AVL, TNV en andere onderwerpen komen we uit bij de meest moderne ERTMS. Hebt U dit gelezen dan bent U weer helemaal bij. Voer voor specialisten en een waardevol vervolg op het werk van Ankersmit, van der Meene (de Seinwezennummers) en anderen.

Opkomst en ondergang van het NS-dienstwagenpark
Dienstwagens zijn voor eigen gebruik: grind en zand voor de bovenbouw, spoorstaven en nog veel meer andere zaken. NS "erfde" ze van de HSM, SS, NCS, en de NBDS. Het aantal steeg van circa 500 in 1923 tot een maximum van bijna 3000 in 1993. Tegenwoordig zijn het er ongeveer 250. Hans Nahon beschrijft in zijn bijdrage de opkomst en ondergang maar vooral ook het hoe en waarom van dit wagenpark.

Goederenvervoer 1931 – 2006
Het volume van vervoerde tonnen goederen is gestegen van 22 miljoen ton in 1931 tot ruim 30 miljoen ton in 2006. Is er dan niets meer gebeurd? Welzeker!. Gerrit Nieuwenhuis beschrijft der veranderingen zoals: van stukgoed naar bulk, het stoppen van het kolenvervoer, het krimpen van het aantal laad- en losplaatsen, het verzelfstandigen van NS-goederen, de komst van andere (nieuwe) vervoerders, de Betuweroute en nog veel meer.

Een blik in de kaartjestrommel
Het laatste hoofdstuk betreft "plaatsbewijzen" van Nederlandse trambedrijven in de eerste jaren van de NVBS. In die tijd was het tramwegnet en het aantal trambedrijven op zijn grootst. Daarmee was het aantal verschillende soorten plaatsbewijzen maximaal. Marco Moerland beschrijft op fascinerende wijze het hoe en waarom van plaatsbewijzen, de soorten, maten, ontwerpen, drukkerijen, enzovoorts. Daarna neemt hij de lezer mee op reis door Nederland aan de hand van plaatsbewijzen. Het resultaat is een sfeerbeeld hoe de NVBS'er in het oprichtingsjaar van de vereniging een "rondje Nederland" kon doen met het streek(tram)vervoer aan de hand van de plaatsbewijzen met hun verhaal.

Tot slot
Het jubileumboek biedt een terugblik naar toen en wat er daarna allemaal is gebeurd. De artikelen zijn van goed kwaliteit en bieden voor elk wat wils. Uitgeverij de Alk heeft met het beeldmateriaal een prima resultaat neergezet. De reproducties zijn scherp en goed. Erg positief is ook dat het meeste oude beeldmateriaal niet eerder in publicaties is gebruikt. Waar het boek (ook) mee eruit springt is dat uit de artikelen duidelijk spreekt waar de passie van de schrijvers ligt.
Enig punt van kritiek is de eindredactie. De artikelen zijn onvoldoende op type- en taalfouten gecorrigeerd. (In de tweede druk is deze omissie goedgemaakt.)
Eindconclusie: een echte aanrader!

Martin Bos

Verder op deze pagina